Невидливиот владетел
Со секој здив внесуваш кислород. Не го гледаш и не го мирисаш, но без него твоето тело не би можело долго да продолжи да работи. Кислородот го има во воздухот, во водата, во карпите и во самото човечко тело.
Околу 21% од воздухот е кислород. Во човечкото тело тој е дел од водата и многу други соединенија, па сочинува околу 65% од нашата маса. Клетките го користат за да ослободуваат енергија од храната што ја јадеме.
Кога ќе се излади под околу −183°C, кислородот станува светлосина течност. И уште почудно: ја привлекува силно магнетно поле.
Каде е присутен
Околу 21% во воздухот · околу 65% од масата на телото · околу 46% од Земјината кора.
Лична карта
Симбол: O · Атомски број: 8 · Маса: 15.999 u · Група 16 · Период 2.
Чудното лице на кислородот
На собна температура кислородот е безбоен гас без мирис. Но кога ќе го изладиме екстремно многу, неговото однесување станува многу понеобично.
Светлосин и магнетичен
Под околу −183°C кислородот станува течност со бледосина боја. Тој е екстремно ладен и видливо се привлекува кон силно магнетно поле. Кислородот самиот не гори, но му помага на огнот да гори - затоа во средина богата со кислород пламенот може да стане многу посилен.
На собна температура
Гас - безбоен, без мирис и невидлив со голо око.
Точка на топење
Околу −219°C. Под оваа температура кислородот може да стане цврст.
Точка на вриење
Околу −183°C. Тогаш течниот кислород почнува да преминува во гас.
Посебен облик · Озон
Озонот е O₃ - три атоми кислород заедно. Високо во атмосферата помага да нè заштити од силно УВ-зрачење.
Повеќе од само воздух
Болници
Кога некој тешко дише, лекарите можат да му дадат дополнителен кислород преку маска. Така телото полесно го добива кислородот што му е потребен.
Железо и челик
Во производството на челик се користи кислород за да помогне да се отстранат несакани материи од растопениот метал. Така се добива материјал од кој се прават мостови, автомобили и згради.
Чиста вода
Во пречистителни станици во водата често се внесува воздух. Кислородот им помага на корисни микроорганизми да разложуваат отпадни материи.
Заварување и сечење
Кислородот може да се користи со гориво како ацетилен за да се создаде многу жежок пламен со кој се заваруваат или сечат метали.
Клучни концепти
Оксидација
Во многу секојдневни примери оксидацијата се случува кога некоја материја реагира со кислород. Рѓосувањето на железото е бавен пример, а горењето е многу побрз.
Фотосинтеза
Растенијата користат сончева светлина, вода и јаглерод диоксид за да создаваат храна. Во процесот се ослободува кислород во воздухот.
Озонски слој
Високо во атмосферата има област богата со озон (O₃). Таа впива голем дел од штетното ултравиолетово зрачење од Сонцето.
Хемијата е насекаде
Кислород под вода · Охридско Езеро
И водата содржи растворен кислород. Рибите преку жабрите го земаат токму тој O₂ од водата - не кислородот што е дел од молекулата H₂O. Затоа количината на растворен кислород е важна за животот во езерата и реките.
Пелистер и моликата
Моликата, како и другите зелени растенија, преку фотосинтеза ослободува кислород. Таа е добар локален пример дека хемијата што ја учиме не е само во лабораторија - се случува и во шумата.
А што кога воздухот е загаден?
Кога воздухот во градот е загаден, проблемот не е дека кислородот одеднаш исчезнал. Проблемот се чадот, ситните честички и штетните гасови што ги вдишуваме заедно со воздухот.
Наука во твоите раце
Експеримент · Што му треба на пламенот?
Потребни се свеќа, стаклена чаша и возрасен што ќе ја запали свеќата.
- Набљудувај ја запалената свеќа од безбедно растојание.
- Возрасниот нека ја покрие со превртена стаклена чаша.
- Гледај што се случува со пламенот.
Мисија · Ловец на кислород
Пронајди четири места каде кислородот „игра“ различна улога: растение, вода, нешто што рѓосува и пример на горење. За секое напиши по една реченица: што прави кислородот тука?
Провери што откри
Продолжи со Елементариум
Го запозна кислородот. Сега избери нов елемент и види колку различно може да се однесува материјата.